عزیز میرزایی، کارشناس مرمت و احیای بناهای تاریخی آذربایجان غربی در یادداشتی نوشت: بازار تاریخی خوی، تنها مجموعه‌ای از راسته‌ها، دکان‌ها و فضاهای تجاری نیست؛ بلکه بخشی زنده از هویت تاریخی، فرهنگی و اجتماعی شهر خوی و یادگار نسل‌هایی است که زندگی، اقتصاد، معماری و مناسبات اجتماعی خود را در پیوند با آن شکل داده‌اند، این بازار در طول تاریخ، یکی از کانون‌های مهم دادوستد و تعاملات شهری بوده و ارزش آن، افزون بر معماری و پیشینه تاریخی، در تداوم حیات اجتماعی و اقتصادی شهر نهفته است.
بازارهای تاریخی ایران، از جمله بازار خوی، بر پایه پیوند میان تجارت، معماری، زندگی روزمره و ساختار محلات شکل گرفته‌اند، در چنین بافت‌هایی، ارزش هر بنا تنها به قدمت یا ظاهر آن محدود نمی‌شود؛ بلکه ارتباط آن با بناهای هم‌جوار، راسته‌های بازار، گذرها، فضاهای عمومی و فعالیت‌های سنتی، بخشی جدایی‌ناپذیر از ارزش تاریخی مجموعه به شمار می‌رود.
با این حال، یکی از نگرانی‌های جدی درباره بافت‌های تاریخی، روند تدریجی گسترش فعالیت‌های جدید و تغییر کاربری‌هایی است که بدون توجه کافی به ظرفیت‌ها و ضوابط حفاظتی انجام می‌شوند.
بازار تاریخی، به دلیل پویایی اقتصادی و موقعیت شهری خود، ممکن است به‌تدریج فضاهای پیرامونی را نیز در چرخه گسترش فعالیت‌های تجاری و ساخت‌وسازهای ناسازگار جذب کند؛ روندی که می‌توان از آن به‌عنوان «بلعیده‌شدن تدریجی حریم و بافت پیرامونی بازار» یاد کرد.
در این میان، تغییر کاربری در راسته‌های تخصصی و هجوم روزافزون تعداد جواهرفروشی‌ها و طلافروشی‌ها، بدون مطالعه ظرفیت هر راسته و تناسب آن با ساختار تاریخی بازار، می‌تواند تنوع کارکردی و هویت اصیل این فضاها را تضعیف کند، تمرکز بیش از اندازه یک فعالیت خاص، علاوه بر ایجاد فشار بر شبکه دسترسی و خدمات شهری، ممکن است به تغییر سیمای مغازه‌ها، نصب تابلوها و ویترین‌های نامتناسب و تخریب نمای منظری بازار و جداره‌های تاریخی آن منجر شود
اگر این روند بدون برنامه‌ریزی و نظارت مؤثر ادامه یابد، خطر آن وجود دارد که بناهای ارزشمند پیرامونی، خانه‌های قدیمی، گذرهای تاریخی و فضاهای واجد هویت، جای خود را به کاربری‌ها و ساخت‌وسازهایی بدهند که با اصالت و مقیاس تاریخی منطقه هم‌خوانی ندارند.
پیامد چنین تغییراتی تنها تخریب چند بنای قدیمی نیست؛ بلکه ازهم‌گسیختگی پیوندهای تاریخی، مخدوش‌شدن سیمای شهری، تضعیف هویت محله‌ها و کاهش اصالت کلی مجموعه بازار را نیز در پی خواهد داشت، افزون بر این، بی‌توجهی به زیرساخت‌های شهری، به‌ویژه مشکل هدایت آب‌های سطحی و ناکارآمدی و نبود سیستم فاضلاب شهری، می‌تواند به نفوذ رطوبت، آسیب به پی و دیوارهای بناهای تاریخی، فرسایش کف گذرها و تشدید مشکلات بهداشتی و زیست‌محیطی در بازار منجر شود.
نکته اساسی آن است که حفاظت از بازار تاریخی خوی، بدون حفاظت از بافت پیرامونی و ارتباطات فضایی و اجتماعی آن، حفاظتی ناقص خواهد بود، میراث تاریخی را نمی‌توان به چند بنای شاخص یا بخش‌هایی از یک مجموعه محدود کرد؛ زیرا ارزش واقعی آن در پیوستگی اجزا، تداوم فعالیت‌های سازگار و حفظ رابطه میان گذشته و زندگی امروز شهر شکل می‌گیرد.
ازاین‌رو، ضروری است حفاظت از بازار تاریخی خوی به‌عنوان یک مجموعه به‌هم‌پیوسته در دستور کار قرار گیرد؛ با شناسایی و مستندسازی بناهای ارزشمند پیرامونی، تعیین و اجرای ضوابط روشن برای تغییر کاربری، سامان‌دهی فعالیت‌ها در راسته‌های تخصصی، جلوگیری از تمرکز نامتوازن جواهرفروشی‌ها و طلافروشی‌ها، کنترل تابلوها و ویترین‌ها برای صیانت از نمای منظری، جلوگیری از تخریب‌های غیرمجاز، کنترل ساخت‌وسازهای ناسازگار و نظارت مستمر بر مداخلات کالبدی.
هم‌زمان، رفع مشکل آب‌های سطحی، بهسازی اصولی شبکه دفع آب و اصلاح و ارتقای سیستم فاضلاب شهری باید در برنامه‌های مدیریت بازار و بافت تاریخی قرار گیرد؛ اقداماتی که باید با رعایت اصول مرمت و بدون آسیب به ساختار تاریخی انجام شوند.
در این مسیر، مشارکت کسبه، مالکان، کارشناسان میراث‌فرهنگی، مدیریت شهری و شهروندان نیز نقشی تعیین‌کننده دارد، البته حفاظت به معنای متوقف‌کردن زندگی و فعالیت اقتصادی نیست؛ بلکه هدف، ایجاد تعادلی پایدار میان نیازهای امروز و ضرورت صیانت از میراث تاریخی است.
تغییر کاربری، هرگاه بدون ارزیابی کارشناسی و رعایت ضوابط حفاظتی انجام شود، می‌تواند به اصالت بناها، تنوع فعالیت‌ها و هویت تاریخی مجموعه آسیب برساند، در مقابل، احیای اصولی، توزیع متوازن فعالیت‌های تجاری، بهره‌برداری سازگار و تأمین زیرساخت‌های مناسب می‌تواند به استمرار حیات بازار و انتقال این میراث به نسل‌های آینده کمک کند.
بازار تاریخی خوی، امانتی از گذشته و سرمایه‌ای برای آینده شهر است، نباید اجازه داد توسعه‌های بی‌ضابطه، تغییر کاربری‌های ناسازگار، هجوم نامتوازن جواهرفروشی‌ها و طلافروشی‌ها، تخریب نمای منظری و مشکلات حل‌نشده آب‌های سطحی و فاضلاب شهری، آرام‌آرام محدوده تاریخی آن را کوچک‌تر و هویت پیرامونی‌اش را کمرنگ‌تر کنند.
امروز، حفاظت از این میراث نیازمند نگاهی فراتر از مرمت چند بنا و عزمی جدی برای صیانت از کلیت بافت تاریخی و زیرساخت‌های آن است؛ چراکه آنچه در معرض خطر قرار دارد، تنها دیوارها و سقف‌های قدیمی نیست، بلکه بخشی از حافظه جمعی و هویت تاریخی خوی است.
انتهای پیام/
نظر شما